Hoop tegen de stroom in

In Hoop, de autobiografie, vertelt paus Franciscus zijn levensverhaal op een manier die tegelijk persoonlijk en wereldbeschouwelijk is. Zijn boek is niet alleen een chronologisch verslag, maar een mozaïek van herinneringen, ontmoetingen en morele overtuigingen. 

Hij werd geboren in 1936 in Buenos Aires als Jorge Mario Bergoglio. Van 2013 tot 2025 was hij paus. Het vasthouden aan hoop was zijn levenshouding. Ondanks het vele leed dat hij heeft gezien, is zijn boodschap duidelijk en luid: wij als christenen hebben reden én de plicht hoop te houden.

Het boek opent met het verhaal van de Europese immigratie naar Zuid-Amerika, met name van Italianen naar Argentinië. Franciscus plaatst zijn eigen familiegeschiedenis in deze migratiestroom, waarin ontworteling, armoede en onzekerheid centraal stonden. 

Deze ervaringen verklaren mede zijn nadruk op sociale gerechtigheid en zijn sterke betrokkenheid bij migratievraagstukken. Tegelijk roept zijn benadering kritische vragen op, vooral waar hij parallellen trekt tussen historische Europese immigratie naar Zuid-Amerika en hedendaagse migratie naar Europa. De auteur gaat niet in op het feit dat de contexten fundamenteel verschillen.

Argentinië

Een deel van het boek is gewijd aan de politieke en kerkelijke geschiedenis van Argentinië. Franciscus beschrijft de opkomst en ondergang van het peronisme, de militaire dictatuur en de gruwelijke mensenrechtenschendingen die daarop volgden. De verdwijning van tienduizenden Argentijnen, de moed van de Dwaze Moeders en het lijden van geestelijken geven deze passages – hij laat het allemaal de revue passeren. Opvallend is hoezeer Franciscus deze periode ziet als een morele beproeving voor de kerk: de kerk moet soms weerstand bieden.

Zijn roeping tot het priesterschap krijgt dan vorm. Hij benadrukt dat hij nooit een solistische priester wilde zijn, maar iemand die leeft vanuit gemeenschap. Het christendom ziet hij als fundamenteel relationeel: geloof is niet alleen verticaal, maar ook horizontaal met familie, kerk en samenleving. Die visie sluit aan bij zijn keuze voor de jezuïetenorde en zijn waardering voor figuren als Alberto Hurtado (1901-1952), die hun leven deelden met de armen zonder hun vreugde te verliezen. „Hij zei vaak dat je toekomst grotendeels afhankelijk is van je vermogen te luisteren”, schrijft paus Franciscus.   

Pijnlijke thema’s

Franciscus schuwt ook pijnlijke thema’s niet. Hij spreekt open over seksueel misbruik binnen de kerk, over oorlog, kernwapens en structureel onrecht. Zijn afwijzing van geweld is consequent en radicaal: atoomwapens zijn voor hem principieel amoreel, oorlog een teken van menselijk falen. Tegelijk blijft hij geloven in de mogelijkheid van vrede, hoe naïef dat soms ook lijkt. 

Als paus presenteert Franciscus zich nadrukkelijk als herder, niet als vorst. Hij kiest voor eenvoud, nabijheid en dialoog. De kerk moet volgens hem geen gesloten bastion zijn, maar een huis met open deuren. Dat geldt ook voor mensen aan de randen van de kerk: homoseksuelen, andersdenkenden, zoekenden. Hij zegent mensen, geen structuren of relaties, en benadrukt dat de grootste zonden niet seksueel zijn, maar voortkomen uit hoogmoed, haat en onrecht. Hij is positief is over mensen, ook al wijken ze af van zijn meningen. 

Eindtijd

Anders dan evangelische schrijvers vaak doen, geeft hij geen visie op de eindtijd en hij dat beïnvloedt zijn visie op geopolitieke gebeurtenissen dus ook niet. Hij schrijft niet over de terugkomst van Jezus, die de Bron is van alle hoop, en niets over de betekenis van Israël in onze dagen.

Hij schrijft positief over de Rooms-Katholieke Kerk, zoals men kan verwachten van haar leider. Dit komt als een verademing na de jarenlange negatieve nieuwsstroom over die kerk. Er zijn daar ook veel mooie, ontwikkelingen. 

Hoop eindigt niet met zekerheden, maar met vertrouwen. Franciscus laat ruimte voor twijfel en erkent zijn eigen onvolmaaktheid.

Na bijna 400 bladzijden (helaas zonder index) sloeg ik het boek dicht. Ik vond het een interessant werk, om kennis te maken met het denken en leven, en de dagelijkse werkzaamheden van een paus. Hij was tenslotte het hoofd van de grootste kerk, en de grootste groep christenen, namelijk de katholieke.

Paus Franciscus. Hoop: De autobiografie. Amsterdam: Ambo|Anthos, 2025.

Foto’s: Paus Franciscus landt op de Scopusberg bij zijn bezoek aan Jeruzalem in mei 2014. Foto’s © Alfred Muller