De onpopulaire boodschap van Naim Ateek

Bevrijdingstheoloog dr. Naim Ateek. Foto; © Alfred Muller.
Bevrijdingstheoloog dr. Naim Ateek. Foto; © Alfred Muller.

De 72-jarige Palestijnse theoloog dr. Naim Ateek is een drukbezet man. Hij reist geregeld naar het buitenland om in kerken te spreken en in Jeruzalem leidt hij een centrum waar het gonst van activiteiten. Zijn organisatie, Sabeel, wil een stem „voor vrede met gerechtigheid” zijn.

Die boodschap valt niet altijd goed, vertelt Ateek in zijn kantoor in Noord-Jeruzalem. „We zeggen niet wat de mensen graag willen horen.”

De anglicaanse theoloog richtte in 1992 het Oecumenisch Centrum voor Palestijnse Bevrijdingstheologie Sabeel op. Zijn doel is onder meer het geloof van Palestijnse christenen te verdiepen, recht en vrede te bevorderen en de wereld in te lichten over problemen van Palestijnse christenen.

De stem van Sabeel is volgens Ateek bij velen niet populair omdat die de essentie van het Israëlisch-Palestijnse conflict raakt: de afwezigheid van gerechtigheid voor de Palestijnen. „De oproep tot recht heeft zowel een religieuze als een politieke kant. Het heeft enerzijds te maken met Bijbel en theologie, anderzijds met internationaal recht. We worden vaak door buitenstaanders aangevallen. Ze willen dat we pro-Israël zijn, en dat zijn we niet. We zijn voor vrede en gerechtigheid.”

Tegenstanders zeggen dat Sabeel een anti-Israëlorganisatie is. Zo stelt de Jeruzalemse waakhond NGO Monitor op zijn website dat Sabeel „een extreme anti-Israëlagenda in protestantse kerken in Noord-Amerika en Europa wil bevorderen.” Ateek zegt echter dat een oplossing van het Israëlisch-Palestijnse conflict goed is voor zowel Palestijnen als Israëliërs.

Tweestatenoplossing

Hij gelooft dat er een tweestatenoplossing moet komen, mits die oplossing aan Palestijnse eisen voldoet. Dat wil zeggen: Israëliërs en Palestijnen moeten Jeruzalem verdelen, Israël moet zich terugtrekken naar de grenzen van voor de Zesdaagse Oorlog van 1967 en het recht van de terugkeer van Palestijnse vluchtelingen erkennen.

In de afgelopen jaren is het werk van Sabeel aanzienlijk uitgebreid. De boodschap van Sabeel is theologisch verder uitgewerkt. Voortdurend verschijnen er nieuwe publicaties in het Engels en het Arabisch. In verschillende landen, waaronder Nederland, zijn groepen Vrienden van Sabeel opgericht.

Vorig jaar verscheen Ateeks boek ”Een Palestijnse christelijke roep om verzoening”. Daarin gaat hij uitgebreid in op het thema geweldloze strijd. Ateek meent dat Israëlische bedrijven die zakendoen in de bezette gebieden, inclusief Oost-Jeruzalem, moeten worden geboycot. „Elke keer dat je geweldloos bent, weersta je het kwaad. Dat kan door boycot, het terugtrekken van investeringen en sancties.”

Jona

Ook besteedt Ateek een hoofdstuk aan de profeet Jona, die hij „de eerste Palestijnse bevrijdingstheoloog” noemt. „Jona heeft te maken met drie essentiële kwesties die ook vandaag van belang zijn. Dat is: Hoe beschouwen we God? Wie vormen Zijn volk? Wat is de theologie van het land? Als we het Bijbels en theologisch eens kunnen worden over deze drie kwesties, kunnen we problemen oplossen. Religieuze Joden en kolonisten geloven dat God er speciaal voor hen is. Dat is het grote probleem waarmee Jona te maken had. Wie vormen het volk van God? Alleen Joden of ook anderen? En is dit land slechts speciaal voor hen?”

Hij gelooft dat er in het Oude Testament sprake is van „een ontwikkeling van de theologie over God.” In de oudste gedeelten heerst de gedachte dat God alleen de God van Israël is, maar later neemt het besef toe dat God een God van de hele wereld is. Jesaja spreekt over God als Schepper van de wereld, en Ezechiël spreekt over het delen van het land met anderen. Maar nergens was het besef van God als God voor anderen zo duidelijk als bij Jona, aldus Ateek.

Vrienden van Sabeel Nederland organiseert morgen in het Protestants Landelijk Dienstencentrum in Utrecht de conferentie ”Ons huis staat in brand!”. De bijeenkomst wordt gehouden in samenwerking met Kerk in Actie, IKV Pax Christi, ICCO en Cordaid. Spreker is de Palestijnse theoloog dr. Y. Katanacho. De protestantse predikanten dr. A. Drost uit Houten en dr. H. Veldhuis uit Culemborg geven een reactie.

‘Jeruzalem is voor allen’

In het boek noemt u de noodzaak van een dialoog met de moslims. Is een dialoog met de Joden ook niet nodig?

We hebben ook een dialoog met Joden nodig. Dat is heel belangrijk. Maar het probleem is dat de meeste Joden waarmee we werken seculiere Joden zijn. We hebben hier in Israël weinig religieus-Joodse gesprekspartners. We kennen een paar in het buitenland. We ontdekken nu meer Joods religieuze rabbijnen of leken met wie we kunnen praten. Als we een groep vinden die een meer inclusief beeld van God en een inclusieve theologie van het land heeft, kunnen we een dialoog voeren. Het is voor mij geen goede theologie als ze zeggen: ‘het land behoort ons toe, maar we geven jullie ook wat, ter wille van de vrede’. In de theologie die ik voorstel behoort het land God toe. En God heeft hier zowel Joden als Palestijnen geplaatst.

U spreekt veel over de geweldloze strijd. Probeert u geen christelijke ethiek op te leggen aan moslims? “

Dat hoop ik niet. In islam is ook ethiek. Er zijn in de Koran ook leerstellingen over vrede. We gebruiken de beste tradities in de drie monotheïstische religies. Elke van de drie heeft teksten die gaan over geweld. Maar die teksten gebruiken we niet. We gebruiken de teksten die gaan over het leven in vrede. Deze teksten kun je je in zowel de Koran als het Oude Testament vinden. In het Oude Testament komt ook nogal wat geweld voor. We benadrukken de teksten die over vrede gaan, omdat we geloven dat die een hogere ethiek en theologie vertegenwoordigen. Deze staan dichter bij waar God ons wil hebben. Ik geloof dus niet dat we de moslims iets opleggen. We gebruiken slechts de rijke religieuze tradities in de drie godsdiensten voor het sluiten van vrede.”

U hebt in uw boek een hoofdstuk over christenzionisten. Is er op enigerlei gebied overeenstemming met hen te bereiken?

Dat zou ik mooi vinden. Maar als christenzionisten zeggen: ‘God gaf het land aan de Joden’, dan is dat vanuit ons perspectief slechte theologie. Want dan gebruiken ze slechts een paar teksten in het eerste deel van de Bijbel, Genesis. Maar in het Oude Testament zelf verandert de theologie. Hoe kan ik een slechte theologie over God accepteren? En een slechte theologie over het land? Dat is het probleem. Als het gaat om redding kunnen we het misschien eens worden. We zijn het zeker met elkaar eens dat Jezus stierf voor onze zonden.

Praat u wel eens met hen?

Zij praten niet met ons. Ik ben altijd bereid. Twee, drie keer werd ik uitgenodigd om voor hen te spreken, maar ze lieten me niet uitspreken. Ze zeiden: ‘ga weg’. We zouden graag zien dat ze hier komen en Sabeel bezoeken. We zeggen nooit ‘nee’. Maar ze komen niet. Ze beschouwen ons niet eens als christenen. Ze willen niet kijken wat er met de Palestijnen gebeurt. Wij zouden hen dat graag laten zien. Maar ze staan zichzelf dat niet toe. Wij zijn niet de obstakel. We kunnen hier om de tafel zitten en openlijk over de Bijbel praten. Want onze theologie is gebaseerd op de Bijbel. Dat is niet de theologie die wij hebben gecreëerd. Het is gebaseerd op de inclusieve boodschap in de Bijbel.

Moet Israël het oostelijke deel van Jeruzalem opgeven aan een Palestijnse staat?

We moeten Jeruzalem samen delen. Ik geef in het hoofdstuk over de tweestatenoplossing een visie over vrede. Ik spreek over verschillende manieren van opdelen. De Oude Stad van Jeruzalem is de meest heilige plek. Dat moet een speciale entiteit, een speciale zone worden. Deze moet noch onder Palestijns, noch onder Israëlisch bestuur komen. Misschien moet deze worden geïnternationaliseerd. Ik geef een visie. Ik heb geen politieke macht, want ik ben geen politicus.

West Jeruzalem kan de hoofdstad zijn voor Israël en Oost-Jeruzalem voor Palestina. Maar niet de Oude Stad binnen de muren. Ik suggereer niet dat de wereld precies naar mij moet luisteren. Het is een model, een idee dat anderen kan inspireren. Ik bevoordeel met deze visie niet de Palestijnen of de Joden. De Joden zijn het kleinste in aantal van de drie monotheïstische religies. Waarom moeten zij de monopolie over Jeruzalem hebben? Is Jeruzalem niet heilig voor alle drie? We moeten het samen delen. Er zijn meer dan een miljard moslims en meer dan twee miljard christenen. Deze stad is voor allen.’

%d bloggers liken dit: